गेल्या महिन्यात झालेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीबरोबरच महाराष्ट्रात झालेल्या अनेक जातीय अत्याचाराच्या बातम्याही वर्तमानपत्रांतून येत आहेत. नितीन आगे खूनाच्या प्रकरणावरून आंदोलनं होत आहेत. त्या पार्श्वभूमीवर एका गावात उच्चवर्णीय वर्चस्वाविरोधात उभ्या ठाकलेल्या संघटनाचं हे चित्र सकारात्मक ठरावं.
--------------
निमसाखर हे पुण्याच्या इंदापूर तालुक्यातलं एक गाव. दहा-पंधरा हजार लोकवस्तीचं. गावात उच्चवर्णीय म्हणजे बहुसंख्य मराठा आणि इतर दलित- भटक्या समाजाची घरं आपापल्या भागात. इथल्या रामोशी वस्तीत आपल्याला जायचं आहे. या वस्तीच्या छोट्याशा चौकात बांधलेला एक चौथरा लक्ष वेधून घेतो. हा उमाजी नाईक या इंग्रजांविरूद्ध निकराने लढलेल्या रामोशांच्या शूर राजाचा चौथरा. ‘आद्य क्रांतीवीर उमाजी नाईक भटक्या विमुक्त संघटना’ असा एक फलक तिथे लावलेला दिसतो. चकाकणारी फरशी घातलेला, रामोशांच्या अस्मितेचं प्रतिक मिरवणारा हा चौथरा अलिकडेच तिथं उभा राहिला आहे. त्यावरच बसून तो उभारणाऱ्या माणसांकडून त्याची गोष्ट आपल्याला एखाद्या संध्याकाळी ऐकायला मिळते...
आताआतापर्यंत म्हणजे चार-पाच वर्षांपूर्वीपर्यंत गावातले दलित भटके समाज मराठा मंडळींना दबकून असत. क्षुल्लक कारणांवरूनही भांडणे, मारामाऱ्या होत. त्यात नुकसान दलित जातींच्याच माणसांचं. कारण त्यांच्या पाठीशी कुणीही उभं राहात नसे. छुपं युद्ध तर कितीतरी. गावात बऱ्यापैकी असलेला रामोशी समाज तर विखुरलेला. बहुतेकांच्या घरात कर्त्या पुरूष माणसांनी दारूच्या अतिरेकी व्यसनांपायी दम तोडलेला. घरोघरी बायकांनी आपल्या मुलांना काबाडकष्ट करून मोठं केलेलं. आता सर्व काही या तरूण मुलांच्याच हाती.
‘रनवरे या गावचे पाटील,’ संघटनेचे बावीस-तेविस वर्षांचे तरूण अध्यक्ष बाळासाहेब ऊर्फ लाला चव्हाण सांगू लागतात. ‘हे गाव रनवऱ्यांचं. त्यांचीच दादागिरी गावात. काही करायचं तर त्यांनीच. आमचे आजोबा, पणजोबा त्यांची एक परंपरा आम्हाला सांगत. एखादा खालच्या जातीचा असला आणि त्याच्याकडून काही चूक झाली, की त्याला चौकात उभा करून मारायचा ही गावच्या मराठ्यांची पद्धत. हे आताआतापर्यंत सुरु होतं. एकदा ती अशीच आम्हाला मारायला आली. शाळेत लहान मुलांच्या भांडणांवरून. माझ्या स्वतःच्याच घरात घुसले होते. त्यावेळी मात्र आम्हीच एक होऊन त्यांच्यावर धावून गेलो. तेव्हा सगळी माघारी गेली. तेव्हापासून आम्ही तोडीस तोड उत्तर देतो.’
या प्रसंगाबद्दल सविस्तर योगेश भंडलकर याच्याकडून कळतं. गावातल्या शाळेत कबड्डी वगैरे खेळ होत असतात. पुढे स्पर्धांमधूनही मुलांना पाठवलं जातं. योगेश हा उत्तम खेळाडू. त्यावेळी तो सातवीत होता. कबड्डी खेळताना भटक्या-दलित जातीच्या मुलांना एकिकडं आणि मराठ्यांच्या मुलांना एकिकडं असं केलं गेलं. त्यावरून योगेश आणि आणखी एकाचं मराठा मुलांशी भांडण झालं. शिक्षकांकडे गेलं तेव्हा त्या दोघांनाही तंबी बसली. पण ते तिथंच मिटलं नाही. गावातल्या मराठ्यांना राग आला. आमच्या मुलाशी भांडता म्हणजे काय.. त्याच रात्री रामोशांच्या वस्तीत त्यांना मारायच्या उद्देशाने सुमारे तीनशे जणांचा जमाव चालून आला. असं काही होणार याची कुणकुण इकडे बाळासाहेब वगैरे लोकांना लागलीच होती. आता काय करायचं म्हणून सर्व मुलं विचारात पडली. कसाही मार खावाच लागणार मग नीट प्रतिकार तरी करू, असं ठरवून आठ दहा जण एकमेकांचे हात धरून उभे राहिली. समोरच्यांकडून वार होण्याआधी यांनीच सुरुवात केली. हा अनपेक्षित आवेश बघून समोरचा जमावच स्तंभित झाला आणि मागे हटला.
‘त्या दिवशी आम्ही एकजुटीने उभे राहिलो नसतो तर आम्हाला गाव सोडूनच जावं लागलं असतं,’ बाळासाहेब म्हणतात. ‘यानंतर पोलिसांकडे दोन्ही बाजूंनी तक्रारी झाल्या. पण पोलिस हे नेहमी त्यांच्या बाजूचेच असतात. त्यांच्या माणसांना चौकशीसाठी आणलं, तेव्हा त्यांनी व्यवस्थित कपडे बदलले, जेवण केलं आणि मग त्यांना नेलं. आम्हाला मात्र गावातनं मारत नेलं. कैद्यांना समान अधिकार मिळाले पाहिजेत. मग हा भेदभाव का? आम्ही या जातीत जन्माला आलो म्हणून? त्यावर आम्ही उपोषणाचा इशारा दिला होता. पण आमच्यात एक मयत झाली म्हणून त्या दिवशी उपोषण मागे घेतलं.’
या प्रकरणानंतर गावचा सूर बऱ्यापैकी पालटला. बाळासाहेब आणि इतर रामोशी मुलं एक झाली. घरापासून समाजाबद्दल सर्व एकजुटीनं ठरवू लागली. बाळासाहेबांनी पुढाकार घेऊन संघटनेची स्थापना केली. इतरही जातीतली मुलं हळूहळू त्यांच्यात सामील झाली. संघटना केवळ मराठ्यांच्या विरोधासाठी नाही तर, रक्तदान, वह्यापुस्तकांचं वाटप, वृक्षारोपण वगैरे सामाजिक उपक्रम होऊ लागले. सध्या प्रत्येकाकडून दर महिन्याला शंभर रूपये जमा होतात. त्यातून कर्ज दिली जातात. व्याजातून संघटनेचा फायदा करून घेतला जातो. म्हणजे बचत गटासारखंच. पण नियमांतून नाही तर सहकार्यातून. अडीअडचणीला सर्व एक होऊन धावून येतात. अलिकडेच आपल्या एका गरीब मित्राच्या बहीणीचं लग्न या सगळ्या शंभर-दीडशे मुलांच्या ग्रुपने पार पाडलं. हे सर्व करताना ग्रुपमध्ये जातीभेद मानले जात नाहीत. आपण सर्व सारखंच भोगणारे आहोत अशा सहभावनमुळे कदाचित.
इथल्या विशीच्या पुढच्या अनेक मुलांचं शिक्षण घराची जबाबदारी आणि इतर परिस्थितीमुळे अर्धवट झालंय. पण आता पुढच्या पिढीचं असं होऊ नये म्हणून पूर्वीची मराठ्यांची परंपरा संघटनेनं चांगल्या कारणासाठी सुरु ठेवली आहे. कुणी वाईट वळणाला लागला, व्यसन करायला लागला, शाळा सोडून राहिलेला सापडला तर त्याला चौकात आणून मारलं जातं. महिन्यातनं एखादा राऊंड होतोच. आता त्रास झाला तरी त्यांच्या भविष्यासाठी हे चांगलंच आहे असं म्हणून संघटनेनं सर्व मुलांचं जणू पालकत्वच घेतलंय. त्यामागे आणखी एक कारण म्हणजे घरोघरचे वडील, चुलते आदींचे दारूच्या व्यसनांमुळे गेलेले जीव. त्यामुळेच आता हे सक्तीनंच बंद झालं पाहिजे असं बाळासाहेबांना आणि इतर मुलांना वाटतं.
गावातल्या मराठा समाजाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधांत आता बराच फरक पडला आहे. समोरून प्रतिकार केला जाऊ शकतो हे लक्षात आल्यामुळे की काय, अनेक विनाकारण होणाऱ्या बोलाचाली, मारामाऱ्या वगैरे थेटपणे तरी होत नाहीत. पूर्वी हे संबंध कसे होते त्याबद्दल योगेश भंडलकर त्याचा एक किस्सा सांगतो. ‘आठवीत असताना सायकलीला लाईट लावून दूध घालायला गेलो होतो. तिथली दोनचार माणसं म्हणली, ‘गाबड्यांना काय काम हाये रामोशांच्या. भरलं असंल खातं आन आणली असेल लाईट.’ (खातं म्हणजे उकिरडा) डायरेक्ट जातीवरनंच बोलाय लागतात. त्यावर ‘खातं भरो नाही तर काही करो, तुम्हाला काय घेनं हाय?’ असं मी म्हनलं. तर मी बोललो म्हणून त्यांनी झापड मारली. मारामारी झाली. मग पोलिसांचं बोलावणं झालं. तिथे पोलिस त्यांचीच बाजू मांडत होते. आमच्यातल्या शिकणाऱ्या मुलांपैकी बरोबर पाच जणांची नावं त्यांनी घातली. आम्ही हातापाया पडून त्यांची नावं काढायला लावली.’
गावाला नुसत्या मारामारीचाच नाही तर खूनांचाही इतिहास आहे. एका बावीस तेविस वर्षांच्या मुलाने निवडणूकीत जागृती केली, म्हणून त्याला वालचंदनगरला नेऊन रस्त्यातच त्याचं मुंडकं कापून टाकलं गेलं आणि ट्रॅक्टरचा एक्सिडेंट दाखवून नंतर दाबलं गेलं, अशी पंधरा वर्षांपूर्वीची घटना सांगितली जाते. स्वप्निल जाधव हा संघटनेचा कार्यकर्ता म्हणतो, ‘आमचा जो अजुनही राग आहे तो त्याचा. पाटलांना असं वाटतं, की अजुनही खालचे समाज त्यांच्याच अंकित राहावेत. एखादा भटका मुलगा बारामतीला किंवा आणि कुठे नोकरीला लागला तर त्याला घेऊ नको म्हणून इकडून फोन केले जातात. एखादा शेतकरी असेल, पंचायत समितीत जाऊन एखादं विहीरीचं प्रकरण करायचं असल तर कोणत्या पार्टीचा, जात कुठली असं विचारलं जातं. त्यांची माणसं असतील तर त्यांची कामं केली जातात. नाही तर नाही.’
पाच महिन्यांपूर्वी या रामोशी वस्तीत अत्यंत महत्त्वाचा बदल झाला. कितीतरी वर्षांनी इथे पहिल्यांदाच पाण्याची पाईपलाईन पडली.
‘ज्या वेळेस लाईट नसेल त्या वेळी पाणी सोडायचं नाही, असं एक राजकारण पूर्वी खेळलं जायचं. लाईट असेल तेव्हा वरच्या लोकांना पाणी मिळणार. त्यांच्या बायका बटन दाबणार आणि पाणी भरणार. आमच्या बायका आहेत लांबलांबवर पायपीट करायला. आता आमचाच माणूस पाणी सोडायला आम्ही बसवलाय. त्याला सांगूनच ठेवलाय लाईट नसेल तेव्हाच पाणी सोडायचं. अक्षरशः रोज त्याच्या तक्रारी येतात. पण आम्ही त्याच्या पाठीशी आहोत. आता ही पाईपलाईन आणल्यामुळे पाण्याचा एक महत्त्वाचा प्रश्न मिटलाय.’
रामोशी ही विमुक्त जमात. ब्रिटिशांच्या गुन्हेगारी कायद्याचा शिक्का बसलेली. या जमातींना अजुनही त्याविरूद्ध संघर्ष करावा लागतो. गावातल्या या परिस्थितीबद्दल बाळासाहेब सांगतात, ‘गावात आम्ही कुणी नव्या गाड्या आणल्या तर कुठून आणल्या, चोरी तर केली नसंल, अशा चौकशा होतात. असं दोनचार वेळा झालंय. गावातल्या लोकांनी पोलिसांना अर्ज देऊन तपास करायला सांगितला आहे. एकदा पोलिस चौकशीला आले. त्यांना कागदपत्र दाखवल्यानंतर ते थांबलं. आमच्या गावात विनाकारण धाडी वगैरे आता पडत नाहीत. पण इतर आसपासच्या गावांत असं घडतं. कुठे चोरी झाली काही झालं तर आमच्याकडच्या घरात घुसून चौकशा होतात.’
गावातला सगळा दलित भटका समाज हा या संघटनापूर्वी खूपच विस्कळीत होता. ग्रामसभेतही कुणी फारसा सहभाग घेत नसत. पण आता संघटित भावनेतून ही सगळी मुलं ग्रामसभेत आपल्या हक्काच्या गोष्टी एका आवाजात बोलू लागली आहेत. गावात पूर्वी दोन स्मशानभूमी होत्या. उच्चवर्णीय समाजासाठीची एक आणि दलितांसाठी दुसरी. सगळ्यांचं एकाच स्मशानभूमीत दहन करावं, किमान इथेतरी भेदभाव करू नये हा मुद्दा ग्रामसभेत उचलून धरला गेला. तेव्हा कुठे एक स्मशान बंद झालं.
संघटना स्थापन झाल्यापासून उमाजी नाईकांची जयंती अगदी जोरात साजरी होते. अशी महाराष्ट्रात दुसरीकडे साजरी होत नसणार असं मुलं अभिमानाने सांगतात. गेल्या वेळी जयंतीला रक्तदान शिबीर घेण्यात आलं. त्यात ६३ बाटल्यांचं विक्रमी रक्त गोळा झालं. ग्रुपमध्ये दोन-चार मराठा मुलंही आहेत. शिवाजी महाराज काही फक्त ‘त्यांचेच’ नाहीत, असं म्हणून शिवजयंतीही साजरी होते.
आपले हक्क मिळवण्यासाठी राजकारण हा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे असं वाटतं का? यावर बाळासाहेब सांगतात, ‘हो. ते असायलाच पाहिजे. आता मराठा समाजाचं आरक्षण द्यायचं चाललंय. त्यांचे नेते आहेत म्हणून ते उचलून धरतात. पण आमच्या आरक्षणाचं कोण बघणार? आपलं तिथे कोणीच नाही. राजकीयदृष्ट्या आपला माणूस असणं गरजेचंच आहे. आम्ही यावेळी पाचशे बावीस टूव्हीलर आणि फोर व्हिलर घेऊन रॅली काढली होती- भवानीनगर-बारामती. ते यासाठीच, की पवार साहेबांनाही वाटावं की समाज कुठेतरी एकत्र आहे. यापुढे कधी आरक्षणाच्या मुद्द्यावर रस्त्यावर उतरण्याची वेळ आली तर आम्ही नक्कीच उतरणार. दुसऱ्या कशापेक्षा आपल्या हक्कांसाठी भांडण्यात जेलमध्ये गेलो तर चांगलंच आहे. दोनचार मेली तरी चालेल पण इतर अनेकांचं भलं होईल.
पूर्वी आमचे लोक काहीही विचार न करता मतदान करायचे. पण आमचा आता कुठल्याच राजकारणावर, पक्षावर विश्वास नाही. आता आम्ही काहीतरी मागण्या करतो. मतदानाचा हक्क बजावतो पण जो प्रतिनिधी आपल्या विचारांचा आहे त्याला आम्ही मतदान करतो. ग्रामपंचायतीची आताची निवडणूक झाली तेव्हापासून जरा सुधारणा होतेय. सरपंच चांगले काम करतात. पाणी आलंय. गटार वेळच्या वेळी साफ होतेय. गेल्या वेळी एवढा उन्हाळा असतानाही त्यांनी आम्हाला उन्हाळा जाणवू दिला नाही. टॅंकरनी पाणी आम्हाला कधीच मिळालं नव्हतं. आता मिळालं.’
हे सर्व बोलता बोलता संध्याकाळ उतरणीला लागलेली असते. गावात दिवे पेटू लागतात. चौथऱ्याच्या बाजूलाच दोन त्रिकोणी झोपड्या आहेत. आजुबाजूच्या बांधलेल्या घरांमध्ये या दोनच. पक्क्या घरांची सवय नाही म्हणून घरातली वृद्ध माणसं या झोपड्यांत येऊन राहतात अशीही माहिती मिळते. पूर्वी त्या भागात एक मोठा रामोशीवाडा होता. पण त्यात मावेनाशी झाली तेव्हा सगळ्या कुटुंबांनी तिथल्या गायरानांवर अतिक्रमण केलं. त्या जागेला ‘कोपाट’ म्हणत असत. कोप म्हणजे झोपडी. आता चार पाच ठिकाणी सोडलं तर प्रत्येकाने आपापल्या स्वतःच्या हिमतीवर घरं बांधली आहेत. आता कुणाला घरकुलाची आशाही नाही. पण एक मेख आहेच. या घरांच्या घरपट्ट्या येत असल्या तरी जागा मात्र नावावर नाहीत. ही अतिक्रमणं उठवली तर कदाचित या सगळ्यांना पुन्हा इथून बाहेर पडावं लागेल.
ज्या कबड्डीवरून मारामारीची वेळ आली त्यासाठी आता संघटनेनं वेगळं मैदान तयार केलंय. आपल्या लहान मुलांसाठी तालीम बांधलीय. भटक्या जातीतल्या मुलांत खेळांत चमकण्याची क्षमता चांगली असते. आपल्या गुणांत आपल्या मुलांना पुढे येता यावं म्हणून हे सगळं. आता शाळेत सगळ्यांना समान लेखलं जातं. पण कधी कुणाशी मॅच झाली तर चांगलीच खुन्नस चालते म्हणे.
गावात एक काळ होता जेव्हा रामोशी लोक मराठ्यांकडे राबायला जात. पण आता हळूहळू उलटं होऊ लागलंय. मराठ्यांचेच काही लोक आता रामोशांकडे राबायला येतात. कारण या ग्रुपमधल्या काही मुलांनी व्यवसायांत केलेला शिरकाव. बाळासाहेबांचा कोळशाचा व्यवसाय आहे. जेसीबी मशिन आहे. त्याचं जवळजवळ एकदीड लाख रूपये महिन्याचं उत्पन्न आहे. योगेशही शिकता शिकता कोळशाच्या व्यवसायात आलाय. त्यातून चाळीस- पन्नास हजार रूपये महिन्याला पडतात. ज्यांचं शिक्षण अर्धवट झालंय ती मुलं या व्यवसायात येत आहेत. हासुद्धा थोडा एकत्रित नियोजनाचाच फायदा. कुठेतरी दोनतीनशे रूपयांची मजुरी करत आयुष्य घालवण्यापेक्षा प्रगतीच्या या संधी का घेऊ नयेत हा विचार करून सहमतीने हे निर्णय घेतले जात आहेत. अर्थात अजुनही गरजेप्रमाणे मजुरीचंही प्रमाण मोठं आहेच. अडीचशे तीनशे रूपये रोजावर बरीच मुलं अजुनही शेतावर, बांधकाम मजूर म्हणून काम करतच आहेत.
गावात ब्राह्मणांचीही दोन-तीन घरं आहेत. पण ती कुणाच्या अध्यातमध्यात नसतात. त्यांची मुलं बाहेरगावी शिक्षण घेत आहेत. या जातीय संघर्षात सहभाग न घेता आपण बरं आणि आपलं काम बरं अशा भूमिकेनं जगतात. बाकी अनेक जाती अजुनही आपल्या पारंपरिक व्यवसायांत आहेत. कोळी समाज नीरा नदीत मासेमारी करतो. कैकाडी घरांत जुने लोक फोक, झाप वगैरे विणतात. पण त्यांची मुलं जी शिकतील ती आता हे करणार नाहीत. पूर्वी शिक्षणाचं महत्त्व समजत नव्हतं ते आता कळू लागल्याचं बोलता बोलता मान्य होतं. या सगळ्यात बाळासाहेबांचा खूप वाटा आहे. त्यांच्या उमद्या नेतृत्त्वाखाली सगळी एक होऊन एकविचाराने चालू लागली आहेत. हा ग्रुप आता गावापुरता राहिलेला नाही. तालुक्यातली अनेक गावांतली मुलं त्यांना जोडली जात आहेत. सामाजिक अन्याय, जातीय अत्याचार यांवर कायदेशीर उपाय असतील ते असतील, पण सर्वात आधी संघटन किती महत्त्वाचं आहे हे दाखवणारं हे उदाहरण. अगदी अलिकडचंच. चार पाच वर्षांपूर्वीचं! ते बघताना कुठेतरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मांडलेल्या 'समता सैनिक दला'च्या संकल्पनेची आठवण होत राहाते.
-------------------
--------------
निमसाखर हे पुण्याच्या इंदापूर तालुक्यातलं एक गाव. दहा-पंधरा हजार लोकवस्तीचं. गावात उच्चवर्णीय म्हणजे बहुसंख्य मराठा आणि इतर दलित- भटक्या समाजाची घरं आपापल्या भागात. इथल्या रामोशी वस्तीत आपल्याला जायचं आहे. या वस्तीच्या छोट्याशा चौकात बांधलेला एक चौथरा लक्ष वेधून घेतो. हा उमाजी नाईक या इंग्रजांविरूद्ध निकराने लढलेल्या रामोशांच्या शूर राजाचा चौथरा. ‘आद्य क्रांतीवीर उमाजी नाईक भटक्या विमुक्त संघटना’ असा एक फलक तिथे लावलेला दिसतो. चकाकणारी फरशी घातलेला, रामोशांच्या अस्मितेचं प्रतिक मिरवणारा हा चौथरा अलिकडेच तिथं उभा राहिला आहे. त्यावरच बसून तो उभारणाऱ्या माणसांकडून त्याची गोष्ट आपल्याला एखाद्या संध्याकाळी ऐकायला मिळते...
आताआतापर्यंत म्हणजे चार-पाच वर्षांपूर्वीपर्यंत गावातले दलित भटके समाज मराठा मंडळींना दबकून असत. क्षुल्लक कारणांवरूनही भांडणे, मारामाऱ्या होत. त्यात नुकसान दलित जातींच्याच माणसांचं. कारण त्यांच्या पाठीशी कुणीही उभं राहात नसे. छुपं युद्ध तर कितीतरी. गावात बऱ्यापैकी असलेला रामोशी समाज तर विखुरलेला. बहुतेकांच्या घरात कर्त्या पुरूष माणसांनी दारूच्या अतिरेकी व्यसनांपायी दम तोडलेला. घरोघरी बायकांनी आपल्या मुलांना काबाडकष्ट करून मोठं केलेलं. आता सर्व काही या तरूण मुलांच्याच हाती.
‘रनवरे या गावचे पाटील,’ संघटनेचे बावीस-तेविस वर्षांचे तरूण अध्यक्ष बाळासाहेब ऊर्फ लाला चव्हाण सांगू लागतात. ‘हे गाव रनवऱ्यांचं. त्यांचीच दादागिरी गावात. काही करायचं तर त्यांनीच. आमचे आजोबा, पणजोबा त्यांची एक परंपरा आम्हाला सांगत. एखादा खालच्या जातीचा असला आणि त्याच्याकडून काही चूक झाली, की त्याला चौकात उभा करून मारायचा ही गावच्या मराठ्यांची पद्धत. हे आताआतापर्यंत सुरु होतं. एकदा ती अशीच आम्हाला मारायला आली. शाळेत लहान मुलांच्या भांडणांवरून. माझ्या स्वतःच्याच घरात घुसले होते. त्यावेळी मात्र आम्हीच एक होऊन त्यांच्यावर धावून गेलो. तेव्हा सगळी माघारी गेली. तेव्हापासून आम्ही तोडीस तोड उत्तर देतो.’
या प्रसंगाबद्दल सविस्तर योगेश भंडलकर याच्याकडून कळतं. गावातल्या शाळेत कबड्डी वगैरे खेळ होत असतात. पुढे स्पर्धांमधूनही मुलांना पाठवलं जातं. योगेश हा उत्तम खेळाडू. त्यावेळी तो सातवीत होता. कबड्डी खेळताना भटक्या-दलित जातीच्या मुलांना एकिकडं आणि मराठ्यांच्या मुलांना एकिकडं असं केलं गेलं. त्यावरून योगेश आणि आणखी एकाचं मराठा मुलांशी भांडण झालं. शिक्षकांकडे गेलं तेव्हा त्या दोघांनाही तंबी बसली. पण ते तिथंच मिटलं नाही. गावातल्या मराठ्यांना राग आला. आमच्या मुलाशी भांडता म्हणजे काय.. त्याच रात्री रामोशांच्या वस्तीत त्यांना मारायच्या उद्देशाने सुमारे तीनशे जणांचा जमाव चालून आला. असं काही होणार याची कुणकुण इकडे बाळासाहेब वगैरे लोकांना लागलीच होती. आता काय करायचं म्हणून सर्व मुलं विचारात पडली. कसाही मार खावाच लागणार मग नीट प्रतिकार तरी करू, असं ठरवून आठ दहा जण एकमेकांचे हात धरून उभे राहिली. समोरच्यांकडून वार होण्याआधी यांनीच सुरुवात केली. हा अनपेक्षित आवेश बघून समोरचा जमावच स्तंभित झाला आणि मागे हटला.
‘त्या दिवशी आम्ही एकजुटीने उभे राहिलो नसतो तर आम्हाला गाव सोडूनच जावं लागलं असतं,’ बाळासाहेब म्हणतात. ‘यानंतर पोलिसांकडे दोन्ही बाजूंनी तक्रारी झाल्या. पण पोलिस हे नेहमी त्यांच्या बाजूचेच असतात. त्यांच्या माणसांना चौकशीसाठी आणलं, तेव्हा त्यांनी व्यवस्थित कपडे बदलले, जेवण केलं आणि मग त्यांना नेलं. आम्हाला मात्र गावातनं मारत नेलं. कैद्यांना समान अधिकार मिळाले पाहिजेत. मग हा भेदभाव का? आम्ही या जातीत जन्माला आलो म्हणून? त्यावर आम्ही उपोषणाचा इशारा दिला होता. पण आमच्यात एक मयत झाली म्हणून त्या दिवशी उपोषण मागे घेतलं.’
या प्रकरणानंतर गावचा सूर बऱ्यापैकी पालटला. बाळासाहेब आणि इतर रामोशी मुलं एक झाली. घरापासून समाजाबद्दल सर्व एकजुटीनं ठरवू लागली. बाळासाहेबांनी पुढाकार घेऊन संघटनेची स्थापना केली. इतरही जातीतली मुलं हळूहळू त्यांच्यात सामील झाली. संघटना केवळ मराठ्यांच्या विरोधासाठी नाही तर, रक्तदान, वह्यापुस्तकांचं वाटप, वृक्षारोपण वगैरे सामाजिक उपक्रम होऊ लागले. सध्या प्रत्येकाकडून दर महिन्याला शंभर रूपये जमा होतात. त्यातून कर्ज दिली जातात. व्याजातून संघटनेचा फायदा करून घेतला जातो. म्हणजे बचत गटासारखंच. पण नियमांतून नाही तर सहकार्यातून. अडीअडचणीला सर्व एक होऊन धावून येतात. अलिकडेच आपल्या एका गरीब मित्राच्या बहीणीचं लग्न या सगळ्या शंभर-दीडशे मुलांच्या ग्रुपने पार पाडलं. हे सर्व करताना ग्रुपमध्ये जातीभेद मानले जात नाहीत. आपण सर्व सारखंच भोगणारे आहोत अशा सहभावनमुळे कदाचित.
इथल्या विशीच्या पुढच्या अनेक मुलांचं शिक्षण घराची जबाबदारी आणि इतर परिस्थितीमुळे अर्धवट झालंय. पण आता पुढच्या पिढीचं असं होऊ नये म्हणून पूर्वीची मराठ्यांची परंपरा संघटनेनं चांगल्या कारणासाठी सुरु ठेवली आहे. कुणी वाईट वळणाला लागला, व्यसन करायला लागला, शाळा सोडून राहिलेला सापडला तर त्याला चौकात आणून मारलं जातं. महिन्यातनं एखादा राऊंड होतोच. आता त्रास झाला तरी त्यांच्या भविष्यासाठी हे चांगलंच आहे असं म्हणून संघटनेनं सर्व मुलांचं जणू पालकत्वच घेतलंय. त्यामागे आणखी एक कारण म्हणजे घरोघरचे वडील, चुलते आदींचे दारूच्या व्यसनांमुळे गेलेले जीव. त्यामुळेच आता हे सक्तीनंच बंद झालं पाहिजे असं बाळासाहेबांना आणि इतर मुलांना वाटतं.
गावातल्या मराठा समाजाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधांत आता बराच फरक पडला आहे. समोरून प्रतिकार केला जाऊ शकतो हे लक्षात आल्यामुळे की काय, अनेक विनाकारण होणाऱ्या बोलाचाली, मारामाऱ्या वगैरे थेटपणे तरी होत नाहीत. पूर्वी हे संबंध कसे होते त्याबद्दल योगेश भंडलकर त्याचा एक किस्सा सांगतो. ‘आठवीत असताना सायकलीला लाईट लावून दूध घालायला गेलो होतो. तिथली दोनचार माणसं म्हणली, ‘गाबड्यांना काय काम हाये रामोशांच्या. भरलं असंल खातं आन आणली असेल लाईट.’ (खातं म्हणजे उकिरडा) डायरेक्ट जातीवरनंच बोलाय लागतात. त्यावर ‘खातं भरो नाही तर काही करो, तुम्हाला काय घेनं हाय?’ असं मी म्हनलं. तर मी बोललो म्हणून त्यांनी झापड मारली. मारामारी झाली. मग पोलिसांचं बोलावणं झालं. तिथे पोलिस त्यांचीच बाजू मांडत होते. आमच्यातल्या शिकणाऱ्या मुलांपैकी बरोबर पाच जणांची नावं त्यांनी घातली. आम्ही हातापाया पडून त्यांची नावं काढायला लावली.’
गावाला नुसत्या मारामारीचाच नाही तर खूनांचाही इतिहास आहे. एका बावीस तेविस वर्षांच्या मुलाने निवडणूकीत जागृती केली, म्हणून त्याला वालचंदनगरला नेऊन रस्त्यातच त्याचं मुंडकं कापून टाकलं गेलं आणि ट्रॅक्टरचा एक्सिडेंट दाखवून नंतर दाबलं गेलं, अशी पंधरा वर्षांपूर्वीची घटना सांगितली जाते. स्वप्निल जाधव हा संघटनेचा कार्यकर्ता म्हणतो, ‘आमचा जो अजुनही राग आहे तो त्याचा. पाटलांना असं वाटतं, की अजुनही खालचे समाज त्यांच्याच अंकित राहावेत. एखादा भटका मुलगा बारामतीला किंवा आणि कुठे नोकरीला लागला तर त्याला घेऊ नको म्हणून इकडून फोन केले जातात. एखादा शेतकरी असेल, पंचायत समितीत जाऊन एखादं विहीरीचं प्रकरण करायचं असल तर कोणत्या पार्टीचा, जात कुठली असं विचारलं जातं. त्यांची माणसं असतील तर त्यांची कामं केली जातात. नाही तर नाही.’
पाच महिन्यांपूर्वी या रामोशी वस्तीत अत्यंत महत्त्वाचा बदल झाला. कितीतरी वर्षांनी इथे पहिल्यांदाच पाण्याची पाईपलाईन पडली.
‘ज्या वेळेस लाईट नसेल त्या वेळी पाणी सोडायचं नाही, असं एक राजकारण पूर्वी खेळलं जायचं. लाईट असेल तेव्हा वरच्या लोकांना पाणी मिळणार. त्यांच्या बायका बटन दाबणार आणि पाणी भरणार. आमच्या बायका आहेत लांबलांबवर पायपीट करायला. आता आमचाच माणूस पाणी सोडायला आम्ही बसवलाय. त्याला सांगूनच ठेवलाय लाईट नसेल तेव्हाच पाणी सोडायचं. अक्षरशः रोज त्याच्या तक्रारी येतात. पण आम्ही त्याच्या पाठीशी आहोत. आता ही पाईपलाईन आणल्यामुळे पाण्याचा एक महत्त्वाचा प्रश्न मिटलाय.’
रामोशी ही विमुक्त जमात. ब्रिटिशांच्या गुन्हेगारी कायद्याचा शिक्का बसलेली. या जमातींना अजुनही त्याविरूद्ध संघर्ष करावा लागतो. गावातल्या या परिस्थितीबद्दल बाळासाहेब सांगतात, ‘गावात आम्ही कुणी नव्या गाड्या आणल्या तर कुठून आणल्या, चोरी तर केली नसंल, अशा चौकशा होतात. असं दोनचार वेळा झालंय. गावातल्या लोकांनी पोलिसांना अर्ज देऊन तपास करायला सांगितला आहे. एकदा पोलिस चौकशीला आले. त्यांना कागदपत्र दाखवल्यानंतर ते थांबलं. आमच्या गावात विनाकारण धाडी वगैरे आता पडत नाहीत. पण इतर आसपासच्या गावांत असं घडतं. कुठे चोरी झाली काही झालं तर आमच्याकडच्या घरात घुसून चौकशा होतात.’
गावातला सगळा दलित भटका समाज हा या संघटनापूर्वी खूपच विस्कळीत होता. ग्रामसभेतही कुणी फारसा सहभाग घेत नसत. पण आता संघटित भावनेतून ही सगळी मुलं ग्रामसभेत आपल्या हक्काच्या गोष्टी एका आवाजात बोलू लागली आहेत. गावात पूर्वी दोन स्मशानभूमी होत्या. उच्चवर्णीय समाजासाठीची एक आणि दलितांसाठी दुसरी. सगळ्यांचं एकाच स्मशानभूमीत दहन करावं, किमान इथेतरी भेदभाव करू नये हा मुद्दा ग्रामसभेत उचलून धरला गेला. तेव्हा कुठे एक स्मशान बंद झालं.
संघटना स्थापन झाल्यापासून उमाजी नाईकांची जयंती अगदी जोरात साजरी होते. अशी महाराष्ट्रात दुसरीकडे साजरी होत नसणार असं मुलं अभिमानाने सांगतात. गेल्या वेळी जयंतीला रक्तदान शिबीर घेण्यात आलं. त्यात ६३ बाटल्यांचं विक्रमी रक्त गोळा झालं. ग्रुपमध्ये दोन-चार मराठा मुलंही आहेत. शिवाजी महाराज काही फक्त ‘त्यांचेच’ नाहीत, असं म्हणून शिवजयंतीही साजरी होते.
आपले हक्क मिळवण्यासाठी राजकारण हा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे असं वाटतं का? यावर बाळासाहेब सांगतात, ‘हो. ते असायलाच पाहिजे. आता मराठा समाजाचं आरक्षण द्यायचं चाललंय. त्यांचे नेते आहेत म्हणून ते उचलून धरतात. पण आमच्या आरक्षणाचं कोण बघणार? आपलं तिथे कोणीच नाही. राजकीयदृष्ट्या आपला माणूस असणं गरजेचंच आहे. आम्ही यावेळी पाचशे बावीस टूव्हीलर आणि फोर व्हिलर घेऊन रॅली काढली होती- भवानीनगर-बारामती. ते यासाठीच, की पवार साहेबांनाही वाटावं की समाज कुठेतरी एकत्र आहे. यापुढे कधी आरक्षणाच्या मुद्द्यावर रस्त्यावर उतरण्याची वेळ आली तर आम्ही नक्कीच उतरणार. दुसऱ्या कशापेक्षा आपल्या हक्कांसाठी भांडण्यात जेलमध्ये गेलो तर चांगलंच आहे. दोनचार मेली तरी चालेल पण इतर अनेकांचं भलं होईल.
पूर्वी आमचे लोक काहीही विचार न करता मतदान करायचे. पण आमचा आता कुठल्याच राजकारणावर, पक्षावर विश्वास नाही. आता आम्ही काहीतरी मागण्या करतो. मतदानाचा हक्क बजावतो पण जो प्रतिनिधी आपल्या विचारांचा आहे त्याला आम्ही मतदान करतो. ग्रामपंचायतीची आताची निवडणूक झाली तेव्हापासून जरा सुधारणा होतेय. सरपंच चांगले काम करतात. पाणी आलंय. गटार वेळच्या वेळी साफ होतेय. गेल्या वेळी एवढा उन्हाळा असतानाही त्यांनी आम्हाला उन्हाळा जाणवू दिला नाही. टॅंकरनी पाणी आम्हाला कधीच मिळालं नव्हतं. आता मिळालं.’
हे सर्व बोलता बोलता संध्याकाळ उतरणीला लागलेली असते. गावात दिवे पेटू लागतात. चौथऱ्याच्या बाजूलाच दोन त्रिकोणी झोपड्या आहेत. आजुबाजूच्या बांधलेल्या घरांमध्ये या दोनच. पक्क्या घरांची सवय नाही म्हणून घरातली वृद्ध माणसं या झोपड्यांत येऊन राहतात अशीही माहिती मिळते. पूर्वी त्या भागात एक मोठा रामोशीवाडा होता. पण त्यात मावेनाशी झाली तेव्हा सगळ्या कुटुंबांनी तिथल्या गायरानांवर अतिक्रमण केलं. त्या जागेला ‘कोपाट’ म्हणत असत. कोप म्हणजे झोपडी. आता चार पाच ठिकाणी सोडलं तर प्रत्येकाने आपापल्या स्वतःच्या हिमतीवर घरं बांधली आहेत. आता कुणाला घरकुलाची आशाही नाही. पण एक मेख आहेच. या घरांच्या घरपट्ट्या येत असल्या तरी जागा मात्र नावावर नाहीत. ही अतिक्रमणं उठवली तर कदाचित या सगळ्यांना पुन्हा इथून बाहेर पडावं लागेल.
ज्या कबड्डीवरून मारामारीची वेळ आली त्यासाठी आता संघटनेनं वेगळं मैदान तयार केलंय. आपल्या लहान मुलांसाठी तालीम बांधलीय. भटक्या जातीतल्या मुलांत खेळांत चमकण्याची क्षमता चांगली असते. आपल्या गुणांत आपल्या मुलांना पुढे येता यावं म्हणून हे सगळं. आता शाळेत सगळ्यांना समान लेखलं जातं. पण कधी कुणाशी मॅच झाली तर चांगलीच खुन्नस चालते म्हणे.
गावात एक काळ होता जेव्हा रामोशी लोक मराठ्यांकडे राबायला जात. पण आता हळूहळू उलटं होऊ लागलंय. मराठ्यांचेच काही लोक आता रामोशांकडे राबायला येतात. कारण या ग्रुपमधल्या काही मुलांनी व्यवसायांत केलेला शिरकाव. बाळासाहेबांचा कोळशाचा व्यवसाय आहे. जेसीबी मशिन आहे. त्याचं जवळजवळ एकदीड लाख रूपये महिन्याचं उत्पन्न आहे. योगेशही शिकता शिकता कोळशाच्या व्यवसायात आलाय. त्यातून चाळीस- पन्नास हजार रूपये महिन्याला पडतात. ज्यांचं शिक्षण अर्धवट झालंय ती मुलं या व्यवसायात येत आहेत. हासुद्धा थोडा एकत्रित नियोजनाचाच फायदा. कुठेतरी दोनतीनशे रूपयांची मजुरी करत आयुष्य घालवण्यापेक्षा प्रगतीच्या या संधी का घेऊ नयेत हा विचार करून सहमतीने हे निर्णय घेतले जात आहेत. अर्थात अजुनही गरजेप्रमाणे मजुरीचंही प्रमाण मोठं आहेच. अडीचशे तीनशे रूपये रोजावर बरीच मुलं अजुनही शेतावर, बांधकाम मजूर म्हणून काम करतच आहेत.
गावात ब्राह्मणांचीही दोन-तीन घरं आहेत. पण ती कुणाच्या अध्यातमध्यात नसतात. त्यांची मुलं बाहेरगावी शिक्षण घेत आहेत. या जातीय संघर्षात सहभाग न घेता आपण बरं आणि आपलं काम बरं अशा भूमिकेनं जगतात. बाकी अनेक जाती अजुनही आपल्या पारंपरिक व्यवसायांत आहेत. कोळी समाज नीरा नदीत मासेमारी करतो. कैकाडी घरांत जुने लोक फोक, झाप वगैरे विणतात. पण त्यांची मुलं जी शिकतील ती आता हे करणार नाहीत. पूर्वी शिक्षणाचं महत्त्व समजत नव्हतं ते आता कळू लागल्याचं बोलता बोलता मान्य होतं. या सगळ्यात बाळासाहेबांचा खूप वाटा आहे. त्यांच्या उमद्या नेतृत्त्वाखाली सगळी एक होऊन एकविचाराने चालू लागली आहेत. हा ग्रुप आता गावापुरता राहिलेला नाही. तालुक्यातली अनेक गावांतली मुलं त्यांना जोडली जात आहेत. सामाजिक अन्याय, जातीय अत्याचार यांवर कायदेशीर उपाय असतील ते असतील, पण सर्वात आधी संघटन किती महत्त्वाचं आहे हे दाखवणारं हे उदाहरण. अगदी अलिकडचंच. चार पाच वर्षांपूर्वीचं! ते बघताना कुठेतरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मांडलेल्या 'समता सैनिक दला'च्या संकल्पनेची आठवण होत राहाते.
-------------------
 |
| निमसाखर गावातल्या या तरूण गटाने या लोकसभा निवडणुकीत आवर्जून बजावलेला मतदानाचा हक्क. |
