'विमुक्तायन' हे लक्ष्मण माने यांचं १९९७ साली प्रकाशित झालेलं संशोधनपर पुस्तक. महाराष्ट्रातल्या विमुक्त जमातींचा अभ्यास करून त्यांच्या परिस्थितीची मांडणी त्यांनी या पुस्तकातून केली आहे. गुन्हेगार मानल्या गेलेल्या भटक्या जमातींवर अशा अभ्यासपूर्ण पद्धतीने लिहिलं गेलेलं हे मराठीत तरी एकच पुस्तक असावं. या जमातींचा इतिहास, परंपरा, जन्म-लग्न-मृत्यू संस्कार यांची रंजक माहिती त्यात वाचायला मिळते. त्याच्या प्रास्ताविकात भटक्या जमातींचा इतिहासही थोडक्यात मांडला गेलाय. आज हे पुस्तक बाजारात उपलब्ध नसलं तरी त्याच्या जुन्या प्रतीवरून या इतिहासाचा काही भाग इथे देत आहोत. भारतीय समाजाचा मोठा घटक असलेल्या भटक्या जमाती कुठून निर्माण झाल्या?, त्यांच्या बंदिस्त मानसिकतेमागे काय इतिहास असू शकेल?, हजारो वर्षे दबलेल्या या जमातींचा अज्ञात इतिहास काय असेल? याची कल्पना त्यातून कदाचित उत्सुकता असणाऱ्यांना थोडीफार येईल.
----------------------------
'भटके' हा शब्द 'नोमॅड' या इंग्रजी शब्दाचे रूपांतर आहे. 'नोमॅड' हा शब्द 'नेमो' या ग्रीक शब्दापासून तयार झाला आहे. 'नेमो' चा अर्थ पशुपालक असा होतो. युरोपियन देशांमध्ये दाट जंगलाच्या अभावामुळे व कुरणांच्या उपलब्धतेमुळे तेथील मानवी समूह दीर्घकाळ पशुपालक अवस्थेमध्ये होते. परंतु भारतामध्ये मात्र पशुपालक, शिकारी व अन्नशोधक या तिन्ही प्रकारचे समूह मानवी संस्कृतीच्या सर्व टप्प्यांत दिसून येतात. भारतातील आदिम व भटक्या जमातीच्या उत्पत्तीविषयी फारसे संशोधन झालेले नाही. भारत हा नैसर्गिक विविधतेने नटलेला देश आहे. या देशातील शेतीला तीन वेगवेगळे ऋतू प्राप्त आहेत. प्रत्येक हंगामात उत्पादन देणारी शेती, सदाहरित असणारी दाट जंगले, अग्निजन्य घटकांपासून तयार झालेल्या पर्वतराई या साऱ्या गोष्टी या देशात उपलब्ध आहेत. येथील संपत्तीच्या आशेने, अन्नाच्या आशेने या देशावर अनेक मानववंशांनी आक्रमणे केली व हे मानववंश येथेच स्थायिक होऊन येथील जनजीवनामध्ये मिसळून गेले. त्यामुळे येथील जातींच्या व जमातींच्या वांशिक निर्मितीबद्दल काही अनुमान करणे हे धारिष्ट्याचे ठरते. रिस्ले, मुजुमदार, इरावती कर्वे यांसारख्या मानववंशशास्त्रज्ञांनी याबाबत परस्परविरोधी अनुमाने काढलेली आहेत. कपोलदर्शकांक व नासिकादर्शकांक या वांशिक निश्चितीसाठी इतर देशांत यशस्वी ठरलेल्या कसोट्या या देशातील शास्त्रज्ञांना मात्र गोंधळात टाकतात. रिस्ले यांच्या मते देशस्थ ब्राह्मण, चित्पावन आणि महार यांच्यात वांशिक साम्य दिसून येते. परंतु या तिन्ही जमातींचा सामाजिक दर्जा मात्र अतिशय भिन्न भिन्न दिसून येतो. भारतातील वर्णाश्रमपद्धती, अस्पृश्यता, अन्य जातिव्यवस्था यांमुळेही भारतातील जातीजमातींच्या संशोधनामध्ये पाश्चात्य शास्त्रज्ञांच्या गृहितकांचाच आधार घेतल्याने भारतीय इतिहास व समाजशास्त्र यांच्यामधील सत्यशोधनात अनेक प्रश्नचिन्हे आजही कायम आहेत. भारतातील फार मोठ्या मानवसमुहांना येथील ब्राह्मणी संस्कृतीने मानवी दर्जाच नाकारल्याने त्यांच्या इतिहासाबद्दल, संस्कृतीबद्दल, अन्यायाबद्दल, श्रमांबद्दल येथील लिखित वाङमयात अवाक्षरही काढलेले दिसत नाही. स्वातंत्र्यानंतरही ही परिस्थिती फारशी बदललेली नाही. त्यामुळे आजही संशोधकांना केनेडी, एन्थोवेन, रिस्ले, थ्रस्टन, हायमेन डॉर्फ, रसेल यांसारख्या परकीय संशोधकांनी जमा केलेल्या तुटपुंज्या सामग्रीवर अवलंबून राहावे लागते. या देशातील आदिम व भटक्या जमाती एतद्देशीय व परकीय संस्कृतीच्या आक्रमणांमुळे भीतिग्रस्त, एकलकोंड्या व अंतर्मुख बनलेल्या आहेत. त्यामुळे बाहेरच्या संस्कृतीतील व्यक्तींना त्यांच्यामध्ये जाऊन काम करणे, माहिती मिळवणे दुरापास्त असते. प्रस्तुत संशोधन प्रकल्पांत देखील संशोधकांना सुरुवातीच्या काळात याच अडचणींना तोंड द्यावे लागले. डॉ.व्ही.डी.देशपांडे, यशवंत ठकार आदि मंडळींना विमुक्त जमातींनी कोणतीही माहिती देण्याचे नाकारले होते. परंतु लक्ष्मण माने हे त्यांच्या जमातींपैकी असल्याने त्यांच्या अथक प्रयत्नांतून या जमातींत शिरून माहिती मिळवण्याचा मार्ग सुलभ झाला.
भारतातील आदिम व विमुक्त जमातींच्या मूळ उगमांचा शोध घेता त्यांचे तीन प्रमुख गट पडताना दिसतातः
१) ज्या जमाती हजारो वर्षांपासून मानवी संस्कृतीपासून अलग पडलेल्या असून अत्यंत दाट जंगलात राहतात. उदा., संथाल, भिल्ल, कोरकू, कोळाम, गोंड, इत्यादी.
२) आपले वसतिस्थान उद्ध्वस्त झाल्याने नागर संस्कृतीच्या आसपास राहणाऱ्या परंतु भीक मागणे किंवा आदिम कौशल्याचा वापर करून उपजीविका करणाऱ्या जमाती- उदा., कैकाडी, माकडवाले, गारूडी, गोपाळ, चित्रकथी, जोशी, पारधी, कंजारभाट इ.
३) जातिव्यवस्थेच्या आधाराने पण गावाबाहेर राहणाऱ्या जमाती- उदा., रामोशी, बेरड, वडार, घिसाडी, गोंधळी इ.
वरीलपैकी पहिला भाग हा या प्रस्तुत संशोधनाच्या कक्षेत येत नाही. कारण या संशोधनाची व्याप्ती महाराष्ट्रात आढळणाऱ्या विमुक्त जमातींपुरतीच मर्यादित आहे. या विमुक्त जमातींमध्ये दोन विभाग पडतात. एक म्हणजे उत्तरेकडून स्थलांतरित होऊन आलेल्या जमाती – उदा., पारधी, कंजारभाट, रजपूत भामटा, छप्परबंद, वाघरी, बंजारा इत्यादी आणि दुसऱ्या दक्षिणेकडून स्थलांतरित झालेल्या जमाती- उदा., वडार, कैकाडी, बेस्तर, टकारी, कटबू, मांगगारूडी, रामोशी, बेरड. उत्तरेकडील जमाती कातडीचा रंग, बोलीभाषा या दोन गोष्टींवरून ओळखू येतात. हिंदी, गुजराथी, मारवाडी, राजस्थानी यांच्यात मिश्रण असलेल्या बोली हे उत्तरेकडून आलेल्या जमातींचे वैशिष्ट्य आहे, तर सावळा किंवा काळा रंग, तेलगू, कन्नड आणि तमीळ या भाषातील शब्द मिळून झालेल्या त्यांच्या बोली भाषा यांवरून दक्षिणेकडून आलेल्या जमाती ओळखू येतात. परंतु एक गोष्ट मात्र सतत गोंधळात टाकत राहते ती म्हणजे या दोन्ही प्रकारच्या जमातींच्यामध्ये असणारे सांस्कृतिक साम्य. यांच्या पारूशी बोली आणि दैवते यांवरून या सर्व जमातींमध्ये किमान प्राचीन काळात तरी दृढ संबंध असावेत असे म्हणण्यास वाव आहे.'
विमुक्त जमातींच्या इतिहासातील विस्थापनाची पार्श्वभूमी या प्रस्तावनेत पुढे येते. ती अशी –
'सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी भारतामध्ये आर्यांच्या टोळ्यांनी आक्रमणे करण्यास सुरुवात केली. हा प्रकार सर्वसाधारणपणे आठशे ते नऊशे वर्षे चालला असावा. आक्रमणाच्या लाटा सिंधुतीरावर येऊन थडकत होत्या आणि येथील अनार्यांशी संघर्ष करून प्रसंगी समेट करून आर्यांनी आपल्या वस्त्या गंगेपर्यंत वाढवीत नेल्या. आपल्या मनुष्यबळाच्या अपुरेपणामुळे त्यांनी जित अनार्यांच्या स्त्रिया व मुले पळवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळेच ऋग्वेदात स्त्रिया मिळविण्यासाठीचे यज्ञ, मुले आणि नातू मिळविण्यासाठीचे यज्ञ, अशा यज्ञांची आणि युद्धांची वर्णने आहेत. याशिवाय सिंधू आणि गंगा खोऱ्यांतील सुपीक प्रदेशामुळे येथे राहणारे मूळ अनार्य लोक- ज्यांना दास, दस्यू, अही, पणी, नाग, राक्षस, असूर, कालकेय, किरात अशा अनेक नावांनी ओळखले जात होते ते मूलतः सुसंस्कृत, शांतताप्रिय, कालवे काढून शेती करणारे, धरणे बांधणारे, नगरे बांधणारे, स्थापत्यविशारद, गोपालक, वृषभपूजक, शेतकरी व कारागीर होते. त्यांच्या सुपीक शेतांमधून मिळणाऱ्या धान्यामुळे निरनिराळ्या कलाकुसरीच्या वस्तू, भांडी, मसाल्याचे पदार्थ, आदी गोष्टी निर्माण करू शकण्याइतकी सुबत्ता त्यांच्याकडे होती. त्यांच्या मोठमोठ्या धरणांच्या पात्रांमधून जलप्रवास आणि व्यापार चालत असे. इजिप्त, मेसोपोटेमिया, बाबीलोनिया इत्यादी तत्कालीन राष्ट्रांशी त्यांचा व्यापार चालू असल्याचे अनेक पुरावे सापडतात. त्यांनीच मोहंजोदडो व हडप्पा यांसारखी व्यापारी शहरेही वसवली होती हे उत्खननित पुराव्यावरून सिद्ध झाले आहे. परंतु भारतावर संपूर्णपणे अधिकार असणारे कोणतेही साम्राज्य अस्तित्वात असल्याचा पुरावा आढळत नाही. इतकेच काय तर फार मोठे सैन्य किंवा शस्त्रसाठा असल्याचेही पुरावे आढळत नाहीत. म्हणजे नद्यांच्या खोऱ्यांमध्ये वसलेली निरनिराळ्या जमातींची सुखी नगरे या प्रकारचे स्वरूप तत्कालीन राष्ट्रकांचे असावे असे दिसते. म्हणूनच आर्यांनी त्यांचा पाणीपुरवठा तोडून, त्यांची घरे जाळून त्यांच्यावर सहजी विजय मिळवला आहे. अगदी वृत्रहननाचे वर्णनसुद्धा वेदांमध्ये धरण फुटण्याच्या वर्णनासारखेच आहे. इंद्राने सरस्वती अडवणाऱ्या वृत्राचा नाश करताच त्याच्या शरीरामधून रथाच्या चाकाएवढे असंख्य दगड बाहेर पडले आणि सरस्वतीचे मुक्त झालेले पाणी वृत्राच्या मृत शरीरावरून वाहू लागले. संरक्षणाच्या अपुऱ्या साधनांमुळे मूठभर टोळ्यांच्या साहाय्याने असंख्य अशा अनार्य नगरांचा आर्यांनी विध्वंस केला असे दिसून येते. आर्यांच्या या टोळ्या असंस्कृत, रानटी, कलकौशल्यहीन व स्त्रीविहीन अशा होत्या. त्यामुळे रानटी लोकांच्या या ठिकाणी पहिल्या हल्ल्याबरोबरच नगरातील लोक जंगलामध्ये पळून जात असे दिसते. कारण मोहंजोदडो, हडप्पा व नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात सापडलेल्या नगरांच्या अवशेषांमध्ये मानवी प्रेतांची संख्या अत्यंत कमी आहे. त्यामध्ये ही युद्ध करताना मेलेले लोक फारसे आढळत नाहीत. याचा अर्थ असा की, परचक्राच्या आगमनाबरोबर गावातील लोक आपली मालमत्ता व घरेदारे सोडून जंगलामध्ये परागंदा होत असत आणि त्या नगरांचा ताबा आर्य घेत असावेत. परंतु या टोळ्यांकडे भांडी तयार करणारे, शेती करणारे, इतर कलाकुसरीची कामे करणारे, सेवाउद्योग करणारे लोक नसत. म्हणून परागंदा झालेल्या लोकांना कामधंद्याच्या आशेने परंतु गुलामांच्या किंवा शूद्रांच्या स्वरूपात गावाच्या बाहेर किंवा गावाच्या परिघाला लागून वस्ती करण्याला परवानगी देत. म्हणजे, आर्यांच्या आक्रमणानंतर दोनच महत्त्वाचे बदल झाले. एक म्हणजे सत्ताधारी वर्ग बदलला आणि कामकऱ्यांची प्रतिष्ठा नष्ट झाली. हे गावांच्या परिघाजवळ राहणारे लोक आपआपल्या पूजाअर्चा व देवदेवता जपून ठेवून आजतागायत गुजराण करीत आहेत. याउलट, ज्यांनी आर्यांशी संगनमत करून त्यांच्याजवळ प्रवेश मिळवला त्यांनी मात्र आपली पुरोहितव्यवस्था आर्यसदृश्य बनवली व यज्ञसंस्थेचा स्विकार केला. एखाद्या दलदलीच्या डबक्यामध्ये अचानक मोठा दगड पडल्यास दोन प्रकारचे बदल घडून येतात. पहिल्या धक्क्याबरोबर त्या डबक्यातून दूर उडून जाणारा चिखल तेथेच वाळून जातो किंवा अष्मिभूत होतो. पण उरलेला चिखल मात्र त्या दगडाला वेढून राहतो आणि दगड चिखलाशी एकरूप झाल्यासारखा दिसतो. याच पद्धतीप्रमाणे जे अनार्य लोक दूरवर जंगलामध्ये विस्थापित झाले ते फळे, कंदमुळे व शिकार यांच्यावर उपजीविका करून आपापल्या जमातींची फिरती राष्ट्रे बनवून आदिम टोळ्यांच्या स्वरूपात जगत राहिले व आजही जगत आहेत. एका अर्थाने या सर्व लोकांना भारतीय संस्कृतीचे जिवंत जीवाश्म असे संबोधता येईल कारण पाच हजार वर्षांपूर्वीची संस्कृती, जी नागर जीवनापासून संपूर्ण दुरावलेली आहे ती जशीच्या तशी चालू आहे. रूढी, परंपरा आणि न्यायव्यवस्थेसह या लोकांनी ती टिकवून ठेवली आहे. तर त्यांच्याचसारखी संस्कृती असलेल्या गावगाड्यातील शूद्रांचे मात्र संस्कृतिकरण किंवा आर्यीकरण होत गेलेले दिसते. दलदलीतला दगड कितीही चिखलाने वेढला गेला तरी आपले अंतरंगातील दगडपण बदलू देत नाही. त्या पद्धतीने या देशातील उच्चवर्णीय समाज अस्पृश्यतेसह आपले आर्यस्वरूप नष्ट होऊ देत नाही. बहुजन समाज मात्र आर्य-अनार्य संकरातून निर्माण झालेल्या प्रजेच्या परंपरांचा, धर्मविधींचा, देवदेवतांचा, प्राणपणाने सांभाळ करीत राहतो आणि मनोभावे ही आर्यांची देणगी आहे असे मानीत राहतो. आदिम जमातींच्या संस्कृतीचा आणि या विद्येचा अभ्यास केला असता असे दिसते की, देवके, देवदेवता, लग्नविधी, जन्मसंस्कार, मृत्युसंस्कार या बाबतींत विमुक्त जमाती व अन्य बहुजन समाज यांचा मूळ स्त्रोत सारखाच आहे. विमुक्त जमाती या पूर्णपणे जमातीस्वरूपातच आहेत. गावगाड्यामध्ये किंवा बलुतेदारी व्यवस्थेमध्ये त्यांना काम व स्थान नाही. त्यांची स्वतंत्र जात पंचायत आहे, जी दिवाणी व फौजदारी स्वरूपाचे दोन्ही प्रश्न मिटवते. त्यांचा धर्म हिंदू किंवा मुस्लिम या स्वरूपाचा नाही तर आदिम दैवतांची व शक्तीची ते पूजा करतात. ते बळी देतात, निसर्गातील सुष्टदुष्ट शक्तींवर विश्वास ठेवतात. नागर समाजातील कायदेकानून मानत नाहीत. जमातीच्या बाहेर शरीरसंबंध करत नाहीत. जमातीबाहेरचे पुरोहित बोलवत नाहीत. अंगाखांद्यावर गोंदवतात. धार दिव्य, तैल दिव्य यांसारखी दिव्ये करतात. जनावरांच्या आणि गुन्ह्याच्या संख्येवर त्यांची प्रतिष्ठा ठरते. अनेक जमातींमध्ये मृत इसमाच्या पत्नीवर धाकट्या भावाचा हक्क पोहोचतो. पंचायतीकडून न सुटणाऱ्या गोष्टींवर वयोवृद्ध स्त्रीचा सल्ला घेतला जातो. मातुल कुलाला प्रतिष्ठा दिली जाते. दारूला पूजाविधीमध्ये महत्त्वाचे स्थान आहे. तुरुंगात जाणाऱ्या किंवा मरणाऱ्या माणसाच्या कुटुंबाची सर्व जमात मिळून काळजी घेते. लुटीचा अगर भिकेचा वाटा सशक्त, अशक्त, सक्षम, अक्षम, स्त्रिया, मुले या सर्वांनाच मिळतो. या सर्व बाबींचा विचार केल्यास विमुक्त जमाती या पूर्णपणे आदिम जमाती असून हजारो वर्षांपूर्वी येथील मूळ प्रवाहापासून त्या तुटलेल्या असाव्यात, हे सिद्ध होते. जमातपरत्वे काही रूढी, परंपरा यांमध्ये बदल दिसत असला तरीही मातृसत्ताकता, पंचायतपद्धती, दैवते आणि संस्कार या बाबतीत या सर्व जमातींमध्ये विलक्षण साम्य आहे.
भारतामध्ये जोपर्यंत जंगलाचे वैपुल्य होते तोपर्यंत नागरभागामध्ये एक संस्कृतिसंकर चालू होता तर दुसऱ्या बाजूला जंगलामध्ये आदिम टोळ्यांची बदल नाकारणारी, थिजलेली संस्कृती गुण्या गोविंदाने नांदत होती. वाढत्या लोकसंख्येने जेव्हा नगरे अपुरी पडू लागली, शेतीसाठी न नगरे निर्माण करण्यासाठी नव्या भूभागाची गरज पडू लागली तेव्हा मोठ्या प्रमाणात जंगले जाळण्यास व तोडावयास सुरुवात झाली. खांडववन जाळून निर्माण झालेले इंद्रप्रस्थ हे अशा प्रकारचे एक उदाहरण आहे. जंगलाचे नैसर्गिक छत्र हरवल्यानंतर अन्नाच्या अभावामुळे त्रस्त झालेल्या या टोळ्या, कधी जंगलाचा माल घेऊन, कधी प्राण्यांची कातडी घेऊन, शिकवलेले पक्षी व प्राणी घेऊन एकट्यादुकट्याने किंवा कारागिराच्या स्वरूपात नागरभागात प्रवेश करू लागल्या. राजासाठी शिकार करून पुरवणे, शिकवलेले बहिरी ससाणे व चित्ते पुरवणे व त्या बदल्यात अन्न मिळवणे या स्वरूपाचे संबंध या टोळ्या व नागरी समाज यांच्यामध्ये राहिले. त्यांच्या आदिम संस्कृतीमुळे त्यांच्यामध्ये साठा करण्याची प्रवृत्ती नसते म्हणून त्यांना मिळणाऱ्या मोबदल्याचे स्वरूप एखाददुसऱ्या वेळचे अन्न किंवा भीक असेच असे. जमिनीवर, झाडावर किंवा अन्नावर कोणाची व्यक्तिगत मालकी असू शकते ही कल्पनाच आदिम कायद्यामध्ये नसल्याने जेव्हा अन्न मिळणार नाही तेव्हा सापडलेली तेथील कंदमुळे, अन्नधान्य, लाकूडफाटा निसर्गाची देणगी म्हणून या जमाती घेऊन जातात. ब्रिटिश कायद्याप्रमाणे जंगले, नद्या, शेती, जमिनी यांच्या मालकी हक्कासंबंधात कायदे तयार झाले. या कायद्याची या जमातींना माहिती असणे शक्य नव्हते. किंबहुना निसर्ग ही कोणा एकाची खाजगी मालकीची गोष्ट असू शकते ही कल्पनाही त्यांना मानवण्यासारखी नसते. म्हणून या जमातींचे कायदे व ब्रिटिश सरकारचे कायदे यांच्यामध्ये संघर्ष निर्माण झाला व त्याचीच परिणती म्हणून हे निसर्गाचे पुत्र नागरसमाजात चोर व गुन्हेगार ठरले व त्यांच्या वाट्याला दीर्घकाळ तुरूंगवास आला. या सर्व जमाती गुन्हेगार जमाती म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या.
----------------------------
'भटके' हा शब्द 'नोमॅड' या इंग्रजी शब्दाचे रूपांतर आहे. 'नोमॅड' हा शब्द 'नेमो' या ग्रीक शब्दापासून तयार झाला आहे. 'नेमो' चा अर्थ पशुपालक असा होतो. युरोपियन देशांमध्ये दाट जंगलाच्या अभावामुळे व कुरणांच्या उपलब्धतेमुळे तेथील मानवी समूह दीर्घकाळ पशुपालक अवस्थेमध्ये होते. परंतु भारतामध्ये मात्र पशुपालक, शिकारी व अन्नशोधक या तिन्ही प्रकारचे समूह मानवी संस्कृतीच्या सर्व टप्प्यांत दिसून येतात. भारतातील आदिम व भटक्या जमातीच्या उत्पत्तीविषयी फारसे संशोधन झालेले नाही. भारत हा नैसर्गिक विविधतेने नटलेला देश आहे. या देशातील शेतीला तीन वेगवेगळे ऋतू प्राप्त आहेत. प्रत्येक हंगामात उत्पादन देणारी शेती, सदाहरित असणारी दाट जंगले, अग्निजन्य घटकांपासून तयार झालेल्या पर्वतराई या साऱ्या गोष्टी या देशात उपलब्ध आहेत. येथील संपत्तीच्या आशेने, अन्नाच्या आशेने या देशावर अनेक मानववंशांनी आक्रमणे केली व हे मानववंश येथेच स्थायिक होऊन येथील जनजीवनामध्ये मिसळून गेले. त्यामुळे येथील जातींच्या व जमातींच्या वांशिक निर्मितीबद्दल काही अनुमान करणे हे धारिष्ट्याचे ठरते. रिस्ले, मुजुमदार, इरावती कर्वे यांसारख्या मानववंशशास्त्रज्ञांनी याबाबत परस्परविरोधी अनुमाने काढलेली आहेत. कपोलदर्शकांक व नासिकादर्शकांक या वांशिक निश्चितीसाठी इतर देशांत यशस्वी ठरलेल्या कसोट्या या देशातील शास्त्रज्ञांना मात्र गोंधळात टाकतात. रिस्ले यांच्या मते देशस्थ ब्राह्मण, चित्पावन आणि महार यांच्यात वांशिक साम्य दिसून येते. परंतु या तिन्ही जमातींचा सामाजिक दर्जा मात्र अतिशय भिन्न भिन्न दिसून येतो. भारतातील वर्णाश्रमपद्धती, अस्पृश्यता, अन्य जातिव्यवस्था यांमुळेही भारतातील जातीजमातींच्या संशोधनामध्ये पाश्चात्य शास्त्रज्ञांच्या गृहितकांचाच आधार घेतल्याने भारतीय इतिहास व समाजशास्त्र यांच्यामधील सत्यशोधनात अनेक प्रश्नचिन्हे आजही कायम आहेत. भारतातील फार मोठ्या मानवसमुहांना येथील ब्राह्मणी संस्कृतीने मानवी दर्जाच नाकारल्याने त्यांच्या इतिहासाबद्दल, संस्कृतीबद्दल, अन्यायाबद्दल, श्रमांबद्दल येथील लिखित वाङमयात अवाक्षरही काढलेले दिसत नाही. स्वातंत्र्यानंतरही ही परिस्थिती फारशी बदललेली नाही. त्यामुळे आजही संशोधकांना केनेडी, एन्थोवेन, रिस्ले, थ्रस्टन, हायमेन डॉर्फ, रसेल यांसारख्या परकीय संशोधकांनी जमा केलेल्या तुटपुंज्या सामग्रीवर अवलंबून राहावे लागते. या देशातील आदिम व भटक्या जमाती एतद्देशीय व परकीय संस्कृतीच्या आक्रमणांमुळे भीतिग्रस्त, एकलकोंड्या व अंतर्मुख बनलेल्या आहेत. त्यामुळे बाहेरच्या संस्कृतीतील व्यक्तींना त्यांच्यामध्ये जाऊन काम करणे, माहिती मिळवणे दुरापास्त असते. प्रस्तुत संशोधन प्रकल्पांत देखील संशोधकांना सुरुवातीच्या काळात याच अडचणींना तोंड द्यावे लागले. डॉ.व्ही.डी.देशपांडे, यशवंत ठकार आदि मंडळींना विमुक्त जमातींनी कोणतीही माहिती देण्याचे नाकारले होते. परंतु लक्ष्मण माने हे त्यांच्या जमातींपैकी असल्याने त्यांच्या अथक प्रयत्नांतून या जमातींत शिरून माहिती मिळवण्याचा मार्ग सुलभ झाला.
भारतातील आदिम व विमुक्त जमातींच्या मूळ उगमांचा शोध घेता त्यांचे तीन प्रमुख गट पडताना दिसतातः
१) ज्या जमाती हजारो वर्षांपासून मानवी संस्कृतीपासून अलग पडलेल्या असून अत्यंत दाट जंगलात राहतात. उदा., संथाल, भिल्ल, कोरकू, कोळाम, गोंड, इत्यादी.
२) आपले वसतिस्थान उद्ध्वस्त झाल्याने नागर संस्कृतीच्या आसपास राहणाऱ्या परंतु भीक मागणे किंवा आदिम कौशल्याचा वापर करून उपजीविका करणाऱ्या जमाती- उदा., कैकाडी, माकडवाले, गारूडी, गोपाळ, चित्रकथी, जोशी, पारधी, कंजारभाट इ.
३) जातिव्यवस्थेच्या आधाराने पण गावाबाहेर राहणाऱ्या जमाती- उदा., रामोशी, बेरड, वडार, घिसाडी, गोंधळी इ.
वरीलपैकी पहिला भाग हा या प्रस्तुत संशोधनाच्या कक्षेत येत नाही. कारण या संशोधनाची व्याप्ती महाराष्ट्रात आढळणाऱ्या विमुक्त जमातींपुरतीच मर्यादित आहे. या विमुक्त जमातींमध्ये दोन विभाग पडतात. एक म्हणजे उत्तरेकडून स्थलांतरित होऊन आलेल्या जमाती – उदा., पारधी, कंजारभाट, रजपूत भामटा, छप्परबंद, वाघरी, बंजारा इत्यादी आणि दुसऱ्या दक्षिणेकडून स्थलांतरित झालेल्या जमाती- उदा., वडार, कैकाडी, बेस्तर, टकारी, कटबू, मांगगारूडी, रामोशी, बेरड. उत्तरेकडील जमाती कातडीचा रंग, बोलीभाषा या दोन गोष्टींवरून ओळखू येतात. हिंदी, गुजराथी, मारवाडी, राजस्थानी यांच्यात मिश्रण असलेल्या बोली हे उत्तरेकडून आलेल्या जमातींचे वैशिष्ट्य आहे, तर सावळा किंवा काळा रंग, तेलगू, कन्नड आणि तमीळ या भाषातील शब्द मिळून झालेल्या त्यांच्या बोली भाषा यांवरून दक्षिणेकडून आलेल्या जमाती ओळखू येतात. परंतु एक गोष्ट मात्र सतत गोंधळात टाकत राहते ती म्हणजे या दोन्ही प्रकारच्या जमातींच्यामध्ये असणारे सांस्कृतिक साम्य. यांच्या पारूशी बोली आणि दैवते यांवरून या सर्व जमातींमध्ये किमान प्राचीन काळात तरी दृढ संबंध असावेत असे म्हणण्यास वाव आहे.'
विमुक्त जमातींच्या इतिहासातील विस्थापनाची पार्श्वभूमी या प्रस्तावनेत पुढे येते. ती अशी –
'सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी भारतामध्ये आर्यांच्या टोळ्यांनी आक्रमणे करण्यास सुरुवात केली. हा प्रकार सर्वसाधारणपणे आठशे ते नऊशे वर्षे चालला असावा. आक्रमणाच्या लाटा सिंधुतीरावर येऊन थडकत होत्या आणि येथील अनार्यांशी संघर्ष करून प्रसंगी समेट करून आर्यांनी आपल्या वस्त्या गंगेपर्यंत वाढवीत नेल्या. आपल्या मनुष्यबळाच्या अपुरेपणामुळे त्यांनी जित अनार्यांच्या स्त्रिया व मुले पळवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळेच ऋग्वेदात स्त्रिया मिळविण्यासाठीचे यज्ञ, मुले आणि नातू मिळविण्यासाठीचे यज्ञ, अशा यज्ञांची आणि युद्धांची वर्णने आहेत. याशिवाय सिंधू आणि गंगा खोऱ्यांतील सुपीक प्रदेशामुळे येथे राहणारे मूळ अनार्य लोक- ज्यांना दास, दस्यू, अही, पणी, नाग, राक्षस, असूर, कालकेय, किरात अशा अनेक नावांनी ओळखले जात होते ते मूलतः सुसंस्कृत, शांतताप्रिय, कालवे काढून शेती करणारे, धरणे बांधणारे, नगरे बांधणारे, स्थापत्यविशारद, गोपालक, वृषभपूजक, शेतकरी व कारागीर होते. त्यांच्या सुपीक शेतांमधून मिळणाऱ्या धान्यामुळे निरनिराळ्या कलाकुसरीच्या वस्तू, भांडी, मसाल्याचे पदार्थ, आदी गोष्टी निर्माण करू शकण्याइतकी सुबत्ता त्यांच्याकडे होती. त्यांच्या मोठमोठ्या धरणांच्या पात्रांमधून जलप्रवास आणि व्यापार चालत असे. इजिप्त, मेसोपोटेमिया, बाबीलोनिया इत्यादी तत्कालीन राष्ट्रांशी त्यांचा व्यापार चालू असल्याचे अनेक पुरावे सापडतात. त्यांनीच मोहंजोदडो व हडप्पा यांसारखी व्यापारी शहरेही वसवली होती हे उत्खननित पुराव्यावरून सिद्ध झाले आहे. परंतु भारतावर संपूर्णपणे अधिकार असणारे कोणतेही साम्राज्य अस्तित्वात असल्याचा पुरावा आढळत नाही. इतकेच काय तर फार मोठे सैन्य किंवा शस्त्रसाठा असल्याचेही पुरावे आढळत नाहीत. म्हणजे नद्यांच्या खोऱ्यांमध्ये वसलेली निरनिराळ्या जमातींची सुखी नगरे या प्रकारचे स्वरूप तत्कालीन राष्ट्रकांचे असावे असे दिसते. म्हणूनच आर्यांनी त्यांचा पाणीपुरवठा तोडून, त्यांची घरे जाळून त्यांच्यावर सहजी विजय मिळवला आहे. अगदी वृत्रहननाचे वर्णनसुद्धा वेदांमध्ये धरण फुटण्याच्या वर्णनासारखेच आहे. इंद्राने सरस्वती अडवणाऱ्या वृत्राचा नाश करताच त्याच्या शरीरामधून रथाच्या चाकाएवढे असंख्य दगड बाहेर पडले आणि सरस्वतीचे मुक्त झालेले पाणी वृत्राच्या मृत शरीरावरून वाहू लागले. संरक्षणाच्या अपुऱ्या साधनांमुळे मूठभर टोळ्यांच्या साहाय्याने असंख्य अशा अनार्य नगरांचा आर्यांनी विध्वंस केला असे दिसून येते. आर्यांच्या या टोळ्या असंस्कृत, रानटी, कलकौशल्यहीन व स्त्रीविहीन अशा होत्या. त्यामुळे रानटी लोकांच्या या ठिकाणी पहिल्या हल्ल्याबरोबरच नगरातील लोक जंगलामध्ये पळून जात असे दिसते. कारण मोहंजोदडो, हडप्पा व नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात सापडलेल्या नगरांच्या अवशेषांमध्ये मानवी प्रेतांची संख्या अत्यंत कमी आहे. त्यामध्ये ही युद्ध करताना मेलेले लोक फारसे आढळत नाहीत. याचा अर्थ असा की, परचक्राच्या आगमनाबरोबर गावातील लोक आपली मालमत्ता व घरेदारे सोडून जंगलामध्ये परागंदा होत असत आणि त्या नगरांचा ताबा आर्य घेत असावेत. परंतु या टोळ्यांकडे भांडी तयार करणारे, शेती करणारे, इतर कलाकुसरीची कामे करणारे, सेवाउद्योग करणारे लोक नसत. म्हणून परागंदा झालेल्या लोकांना कामधंद्याच्या आशेने परंतु गुलामांच्या किंवा शूद्रांच्या स्वरूपात गावाच्या बाहेर किंवा गावाच्या परिघाला लागून वस्ती करण्याला परवानगी देत. म्हणजे, आर्यांच्या आक्रमणानंतर दोनच महत्त्वाचे बदल झाले. एक म्हणजे सत्ताधारी वर्ग बदलला आणि कामकऱ्यांची प्रतिष्ठा नष्ट झाली. हे गावांच्या परिघाजवळ राहणारे लोक आपआपल्या पूजाअर्चा व देवदेवता जपून ठेवून आजतागायत गुजराण करीत आहेत. याउलट, ज्यांनी आर्यांशी संगनमत करून त्यांच्याजवळ प्रवेश मिळवला त्यांनी मात्र आपली पुरोहितव्यवस्था आर्यसदृश्य बनवली व यज्ञसंस्थेचा स्विकार केला. एखाद्या दलदलीच्या डबक्यामध्ये अचानक मोठा दगड पडल्यास दोन प्रकारचे बदल घडून येतात. पहिल्या धक्क्याबरोबर त्या डबक्यातून दूर उडून जाणारा चिखल तेथेच वाळून जातो किंवा अष्मिभूत होतो. पण उरलेला चिखल मात्र त्या दगडाला वेढून राहतो आणि दगड चिखलाशी एकरूप झाल्यासारखा दिसतो. याच पद्धतीप्रमाणे जे अनार्य लोक दूरवर जंगलामध्ये विस्थापित झाले ते फळे, कंदमुळे व शिकार यांच्यावर उपजीविका करून आपापल्या जमातींची फिरती राष्ट्रे बनवून आदिम टोळ्यांच्या स्वरूपात जगत राहिले व आजही जगत आहेत. एका अर्थाने या सर्व लोकांना भारतीय संस्कृतीचे जिवंत जीवाश्म असे संबोधता येईल कारण पाच हजार वर्षांपूर्वीची संस्कृती, जी नागर जीवनापासून संपूर्ण दुरावलेली आहे ती जशीच्या तशी चालू आहे. रूढी, परंपरा आणि न्यायव्यवस्थेसह या लोकांनी ती टिकवून ठेवली आहे. तर त्यांच्याचसारखी संस्कृती असलेल्या गावगाड्यातील शूद्रांचे मात्र संस्कृतिकरण किंवा आर्यीकरण होत गेलेले दिसते. दलदलीतला दगड कितीही चिखलाने वेढला गेला तरी आपले अंतरंगातील दगडपण बदलू देत नाही. त्या पद्धतीने या देशातील उच्चवर्णीय समाज अस्पृश्यतेसह आपले आर्यस्वरूप नष्ट होऊ देत नाही. बहुजन समाज मात्र आर्य-अनार्य संकरातून निर्माण झालेल्या प्रजेच्या परंपरांचा, धर्मविधींचा, देवदेवतांचा, प्राणपणाने सांभाळ करीत राहतो आणि मनोभावे ही आर्यांची देणगी आहे असे मानीत राहतो. आदिम जमातींच्या संस्कृतीचा आणि या विद्येचा अभ्यास केला असता असे दिसते की, देवके, देवदेवता, लग्नविधी, जन्मसंस्कार, मृत्युसंस्कार या बाबतींत विमुक्त जमाती व अन्य बहुजन समाज यांचा मूळ स्त्रोत सारखाच आहे. विमुक्त जमाती या पूर्णपणे जमातीस्वरूपातच आहेत. गावगाड्यामध्ये किंवा बलुतेदारी व्यवस्थेमध्ये त्यांना काम व स्थान नाही. त्यांची स्वतंत्र जात पंचायत आहे, जी दिवाणी व फौजदारी स्वरूपाचे दोन्ही प्रश्न मिटवते. त्यांचा धर्म हिंदू किंवा मुस्लिम या स्वरूपाचा नाही तर आदिम दैवतांची व शक्तीची ते पूजा करतात. ते बळी देतात, निसर्गातील सुष्टदुष्ट शक्तींवर विश्वास ठेवतात. नागर समाजातील कायदेकानून मानत नाहीत. जमातीच्या बाहेर शरीरसंबंध करत नाहीत. जमातीबाहेरचे पुरोहित बोलवत नाहीत. अंगाखांद्यावर गोंदवतात. धार दिव्य, तैल दिव्य यांसारखी दिव्ये करतात. जनावरांच्या आणि गुन्ह्याच्या संख्येवर त्यांची प्रतिष्ठा ठरते. अनेक जमातींमध्ये मृत इसमाच्या पत्नीवर धाकट्या भावाचा हक्क पोहोचतो. पंचायतीकडून न सुटणाऱ्या गोष्टींवर वयोवृद्ध स्त्रीचा सल्ला घेतला जातो. मातुल कुलाला प्रतिष्ठा दिली जाते. दारूला पूजाविधीमध्ये महत्त्वाचे स्थान आहे. तुरुंगात जाणाऱ्या किंवा मरणाऱ्या माणसाच्या कुटुंबाची सर्व जमात मिळून काळजी घेते. लुटीचा अगर भिकेचा वाटा सशक्त, अशक्त, सक्षम, अक्षम, स्त्रिया, मुले या सर्वांनाच मिळतो. या सर्व बाबींचा विचार केल्यास विमुक्त जमाती या पूर्णपणे आदिम जमाती असून हजारो वर्षांपूर्वी येथील मूळ प्रवाहापासून त्या तुटलेल्या असाव्यात, हे सिद्ध होते. जमातपरत्वे काही रूढी, परंपरा यांमध्ये बदल दिसत असला तरीही मातृसत्ताकता, पंचायतपद्धती, दैवते आणि संस्कार या बाबतीत या सर्व जमातींमध्ये विलक्षण साम्य आहे.
भारतामध्ये जोपर्यंत जंगलाचे वैपुल्य होते तोपर्यंत नागरभागामध्ये एक संस्कृतिसंकर चालू होता तर दुसऱ्या बाजूला जंगलामध्ये आदिम टोळ्यांची बदल नाकारणारी, थिजलेली संस्कृती गुण्या गोविंदाने नांदत होती. वाढत्या लोकसंख्येने जेव्हा नगरे अपुरी पडू लागली, शेतीसाठी न नगरे निर्माण करण्यासाठी नव्या भूभागाची गरज पडू लागली तेव्हा मोठ्या प्रमाणात जंगले जाळण्यास व तोडावयास सुरुवात झाली. खांडववन जाळून निर्माण झालेले इंद्रप्रस्थ हे अशा प्रकारचे एक उदाहरण आहे. जंगलाचे नैसर्गिक छत्र हरवल्यानंतर अन्नाच्या अभावामुळे त्रस्त झालेल्या या टोळ्या, कधी जंगलाचा माल घेऊन, कधी प्राण्यांची कातडी घेऊन, शिकवलेले पक्षी व प्राणी घेऊन एकट्यादुकट्याने किंवा कारागिराच्या स्वरूपात नागरभागात प्रवेश करू लागल्या. राजासाठी शिकार करून पुरवणे, शिकवलेले बहिरी ससाणे व चित्ते पुरवणे व त्या बदल्यात अन्न मिळवणे या स्वरूपाचे संबंध या टोळ्या व नागरी समाज यांच्यामध्ये राहिले. त्यांच्या आदिम संस्कृतीमुळे त्यांच्यामध्ये साठा करण्याची प्रवृत्ती नसते म्हणून त्यांना मिळणाऱ्या मोबदल्याचे स्वरूप एखाददुसऱ्या वेळचे अन्न किंवा भीक असेच असे. जमिनीवर, झाडावर किंवा अन्नावर कोणाची व्यक्तिगत मालकी असू शकते ही कल्पनाच आदिम कायद्यामध्ये नसल्याने जेव्हा अन्न मिळणार नाही तेव्हा सापडलेली तेथील कंदमुळे, अन्नधान्य, लाकूडफाटा निसर्गाची देणगी म्हणून या जमाती घेऊन जातात. ब्रिटिश कायद्याप्रमाणे जंगले, नद्या, शेती, जमिनी यांच्या मालकी हक्कासंबंधात कायदे तयार झाले. या कायद्याची या जमातींना माहिती असणे शक्य नव्हते. किंबहुना निसर्ग ही कोणा एकाची खाजगी मालकीची गोष्ट असू शकते ही कल्पनाही त्यांना मानवण्यासारखी नसते. म्हणून या जमातींचे कायदे व ब्रिटिश सरकारचे कायदे यांच्यामध्ये संघर्ष निर्माण झाला व त्याचीच परिणती म्हणून हे निसर्गाचे पुत्र नागरसमाजात चोर व गुन्हेगार ठरले व त्यांच्या वाट्याला दीर्घकाळ तुरूंगवास आला. या सर्व जमाती गुन्हेगार जमाती म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या.
--------------------------
(गुन्हेगार जमाती म्हणून वर आलेला उल्लेख महाराष्ट्रात ज्या जमातींना लागू होतो त्या आहेत - कैकाडी, रामोशी, कंजारभाट, बंजारा, पारधी, बेस्तर, टकारी, बेरड, कटबू, छप्परबंद आणि रजपूत भामटा. ब्रिटिशांनी लादलेल्या जन्मजात गुन्हेगारीतून स्वातंत्र्यानंतर कायदेशीररित्या मुक्त झालेल्या या जमाती 'विमुक्त' म्हणून ओळखल्या जातात.)
No comments:
Post a Comment